Sinaptik plastisite → LTP → Protein sentezi → daha kalıcı sinaptik / ağ değişiklikleri
LTP: sinaptik bağlantının uzun süreli güçlenmesi
PROSPEKTİF BELLEK
Gelecekte yapılması planlanan bir eylemi, uygun zaman ya da olay ortaya çıktığında hatırlayıp gerçekleştirebilme işlevidir.
Tek bir bellek deposu değildir. Niyetin oluşturulması ve sürdürülmesi; dikkat, çalışma belleği / yönetici süreçler ve epizodik bellek gibi farklı sistemlerin birlikte çalışmasını gerektirir.
OLAY TEMELLİZAMAN TEMELLİ
SOMATİK / BEDENSEL BELLEK
Geçmiş deneyimlerin bedensel duyumlar, hareket örüntüleri, duygulanımsal tepkiler ve bedensel beklentiler üzerinden yeniden ortaya çıkabilmesini anlatan geniş bir kavramdır.
Tek ve bağımsız bir bellek sistemi olarak gösterilmez. Bedensel deneyimin izleri prosedürel, duygusal, duyusal ve açık bellek süreçleriyle farklı biçimlerde ilişkilenebilir.
NMDA ve AMPA reseptörleri, aktiviteye bağlı sinaptik değişimin önemli mekanizmaları arasındadır.
GERİ ÇAĞIRMAHipokampus–korteks etkileşimi → nöral örüntünün yeniden etkinleşmesi
UZUN SÜRELİ BELLEKSinaptik plastisite → LTP → protein sentezi → daha kalıcı sinaptik / ağ değişiklikleri
ATLAS HAKKINDA
BELLEK ATLASI NEDEN VE NASIL OLUŞTURULDU?
Bellek Atlası, belleği tek bir kuramsal model üzerinden anlatmak yerine; farklı bellek sistemlerini, süreçlerini ve açıklama düzeylerini aynı etkileşimli yapı içinde birlikte düşünme girişimidir.
Amaç yeni bir bellek kuramı ileri sürmek değil; çoğu zaman ayrı şemalar içinde ele alınan yapıları, aralarındaki ilişkileri kaybetmeden ortak bir haritada görünür kılmaktır.
Bu nedenle işlevsel bellek sistemleri; kodlama ve geri çağırma süreçleri; prospektif ve bedensel bellek gibi klasik bellek modellerinde yer almayan işlevler ile biyolojik ve klinik açıklama düzeyleri aynı atlas içinde, fakat birbirine indirgenmeden farklı katmanlarda ele alınmıştır.
Kaynaklar ve yöntem notu Atlasın kavramsal dayanakları ve kullanılan kaynaklar son sürümde bu bölüm altında ayrıca gösterilecektir.
KLİNİK GÖRÜNÜM ↓
KLİNİK GÖRÜNÜM
NÖROLOJİK
PSİKİYATRİK
Bir hastalık seçildiğinde, literatürde etkilenebildiği bildirilen bellek alanları atlas üzerinde işaretlenir. Bu görünüm bireysel hastada zorunlu bir bozukluk olduğu anlamına gelmez.
KODLAMA
Yeni bilginin bellekte temsil edilmesi ve kaydedilmesi
1. TEMSİL BİÇİMİ — NEYE GÖRE KODLANIYOR?
GÖRSELgörüntü · biçim
AKUSTİKses · sözcük · ritim
SEMANTİKanlam
2. İŞLEMLEME BİÇİMİ — NASIL İŞLENİYOR?
OTOMATİK / PASİF
AKTİF / ÇABA GEREKTİREN
TEKRAR
ANLAMLANDIRMA
İLİŞKİLENDİRME
ORGANİZASYON / KÜMELEME
3. İŞLEMLEME DERİNLİĞİ — NE KADAR DERİN?
SIĞfiziksel / algısal özellikler
→
DERİNanlam · ilişkiler · bağlantılar
Belleği güçlendirebilen etken: Duygusal önem / güçlü duygusal uyarılma
GERİ ÇAĞIRMA
Bellekte depolanmış bilginin yeniden erişilebilir hâle gelmesi
KODLAMA ÖZGÜLLÜĞÜ
Kodlama anı⇄Geri çağırma anı
BAĞLAMfiziksel / çevresel koşullar
İPUÇLARIeşzamanlı olaylar / ilişkili uyaranlar
DUYGUSAL DURUMbenzer duygular
Kodlama ve geri çağırma koşulları birbirine benzedikçe hatırlama kolaylaşabilir.
Açık / Deklaratif Bellek
Bilginin bilinçli olarak hatırlanabildiği ve ifade edilebildiği bellek alanıdır.
Kişi bir olayı, bilgiyi ya da kavramı hatırladığının farkındadır.
İki temel bileşeni: Epizodik bellek ve semantik bellek.
Örtük / Non-deklaratif Bellek
Geçmiş deneyimin etkisinin, kişinin onu bilinçli olarak hatırlaması gerekmeksizin davranışta veya performansta ortaya çıkabildiği bellek alanıdır.
“Ne biliyorum?”dan çok, öğrenilmiş etkinin nasıl ortaya çıktığı ile görünür hale gelir.
Atlasımızdaki başlıca biçimleri: Prosedürel bellek, priming, koşullanma ve refleks/öğrenme.
Prosedürel Bellek
ÖZELLİKLERİ
NESNELERİN NASIL KULLANILACAĞI
KARMAŞIK MOTOR EYLEMLER
KISACA Prosedürel bellek, tekrar ve pratikle edinilen beceri ve alışkanlıkların zamanla daha otomatik biçimde yürütülmesini sağlar. Bisiklete binmek, bir enstrüman çalmak ya da öğrenilmiş bir motor diziyi uygulamak gibi beceriler, her adımı bilinçli olarak hatırlamadan gerçekleştirilebilir.
Priming · Hazırlayıcı Bellek
TÜRLERİ
ALGISAL
ANLAMSAL
İLİŞKİSEL
TEKRARA DAYALI
KAVRAMSAL
MASKELİ
KISACA Priming, daha önce karşılaşılan bir uyaranın aynı ya da ilişkili bir uyaranın sonraki işlenmesini kolaylaştırmasıdır. Kişinin önceki karşılaşmayı bilinçli olarak hatırlaması gerekmez; etki daha hızlı tanıma, tamamlama ya da işlemleme olarak ortaya çıkabilir.
Koşullanma
TÜRLERİ
KLASİK KOŞULLANMA
EDİMSEL KOŞULLANMA
KISACA Koşullanma, olaylar arasındaki ilişkilerin deneyim yoluyla öğrenilmesidir. Klasik koşullanmada bir uyaran başka bir olayı öngörür hale gelir; edimsel koşullanmada ise davranış, sonuçlarıyla olan ilişkisi üzerinden öğrenilir ve değişir.
İlişkisel Olmayan Öğrenme
TÜRLERİ
HABİTUASYON (DUYARSIZLAŞMA)
SENSİTİZASYON (DUYARLILAŞMA)
KISACA Habituasyon ve sensitizasyon, tek bir uyaranla ilişkili temel non-assosiyatif öğrenme biçimleridir. Habituasyonda tekrarlanan zayıf ya da orta şiddetteki uyarana verilen yanıt giderek azalırken, sensitizasyonda güçlü veya tekrarlayan uyarım sonrasında yanıt artar.
Fark: Kısa süreli bellek bilgiyi kısa süreyle tutmayı; çalışma belleği (working memory) ise bu bilgiyi bir görev sırasında etkin biçimde işlemeyi ve kullanmayı vurgular.
GENEL ÖZELLİKLERİ
DÜŞÜK KAPASİTE · 7 ± 2
ORT. 20–30 sn
KOLAY KURULUR / KOLAY BOZULUR
Duyusal Bellek
TÜRLERİ
İKONİK BELLEK
EKOİK BELLEK
HAPTİK BELLEK
GENEL ÖZELLİKLERİ
ÇOK KISA SÜRE · < 2 sn
SINIRLI KAPASİTE
DİKKATTEN ETKİLENİR
Duyusal Bellek
İkonikEkoikHaptik< 2 snDikkatten etkilenir
Geri Çağırma
Kodlama özgüllüğü: geri çağırma koşulları kodlama anına benzedikçe anımsama kolaylaşabilir.
Fiziksel / çevresel koşullarEş zamanlı olaylarBenzer emosyonlar
Uzun Süreli Bellek
Açık ve örtük bellek sistemleri ile onların alt ayrımları, ana manzaranın parçası olarak görünür.
Prospektif Bellek
Bir depo olarak değil, bellek sistemleri ile dikkat/yönetici süreçlerin kesişiminde çalışan geleceğe yönelik bir işlev olarak gösteriliyor.
Çalışma belleği / yönetici süreçlerEpizodik bellekDikkat ve ipucu izlemeOlay-temelliZaman-temelliNiyet → eylem
Somatik / Bedensel Bellek
Ana bellek ağacına yeni bir depo eklemek yerine, açık ve örtük sistemleri kesebilen bedensel deneyim katmanı olarak gösteriliyor.